Akt EU o vještačkoj inteligenciji, Uredba (EU) 2024/1689, ne važi za svaku crnogorsku firmu, ali važi za mnoge koje rade sa EU. Primjenjuje se na pružaoce koji AI sistem stavljaju na tržište EU, gdje god da su, i na pružaoce i korisnike iz zemalja van EU kad se rezultat AI sistema koristi u EU (član 2 stav 1). Za firmu koja samo koristi gotove alate prva obaveza je AI pismenost osoblja (član 4), koja se primjenjuje od 2. februara 2025.
Tekst prati prečišćenu verziju Uredbe sa izmjenama poznatim kao Digital Omnibus, onako kako je objavljuje AI Act Service Desk Evropske komisije (prečišćeni tekst sa EUR-Lex-a od 27. jula 2026). Izvori su na kraju; provjereni su 9. novembra 2026.
1. Pružalac ili korisnik
Uredba razlikuje dvije uloge (član 3). Pružalac je lice koje razvije AI sistem ili ga naruči i stavi na tržište ili u upotrebu pod svojim imenom ili žigom, uz naplatu ili besplatno. Korisnik je lice koje AI sistem koristi pod svojom kontrolom, osim kad ga fizičko lice koristi za lične, neprofesionalne potrebe.
Mala ili srednja firma koja zaposlenima da pristup alatu za pisanje teksta, prevod ili analizu podataka po pravilu je korisnik. Firma koja razvije sopstveni AI proizvod i prodaje ga pod svojim imenom je pružalac i ima više obaveza.
2. Kada Uredba važi za firmu iz Crne Gore
Crna Gora nije članica EU, pa Uredba crnogorsku firmu obavezuje u slučajevima iz člana 2 stav 1:
- kad firma kao pružalac stavlja AI sistem na tržište EU ili ga tamo pušta u upotrebu (tačka a);
- kad je firma pružalac ili korisnik, a rezultat koji AI sistem proizvede koristi se u EU (tačka c), na primjer izvještaj, analiza ili sadržaj za klijenta iz EU.
Za firmu čiji klijenti, partneri ili tržište su u EU zato je razumno da pravila Uredbe primjenjuje kao radni standard, i kad nije sigurna da li konkretan posao spada pod član 2.
3. Član 4: AI pismenost
Po članu 4, u verziji izmijenjenoj 2026, pružaoci i korisnici AI sistema preduzimaju mjere da podrže razvoj AI pismenosti osoblja i drugih lica koja u njihovo ime rade sa AI sistemima. Pri tome uzimaju u obzir njihovo tehničko znanje, iskustvo, obrazovanje i obuku, kontekst u kojem se sistem koristi i lica na koja se primjenjuje. Član izričito ne traži da firma garantuje određeni nivo pismenosti svakog pojedinca.
Stav 2 istog člana kaže da Komisija i države članice podržavaju pružaoce i korisnike, posebno MSP, i da Komisija objavljuje praktične primjere ispunjenja ove obaveze.
Član 4 je u Poglavlju I Uredbe, koje se primjenjuje od 2. februara 2025 (član 113 tačka a).
4. Zabranjene prakse
Poglavlje II (član 5) zabranjuje određene prakse i primjenjuje se od 2. februara 2025. Za firme su najbliže: tehnike manipulacije ili obmane koje izazivaju značajnu štetu, društveno bodovanje koje dovodi do nepovezanog ili nesrazmjernog štetnog postupanja i zaključivanje o emocijama ljudi na radnom mjestu i u obrazovanju, osim iz medicinskih ili bezbjednosnih razloga. Izmjenama iz 2026 dodate su zabrane u vezi sa intimnim i seksualno eksplicitnim sadržajem, koje se primjenjuju od 2. decembra 2026.
5. Član 50: transparentnost
Član 50 nije među izuzecima iz člana 113, pa se primjenjuje od opšteg datuma primjene Uredbe, 2. avgusta 2026. Za korisnike su važna dva pravila iz stava 4:
- ko AI sistemom proizvede ili izmijeni sliku, zvuk ili video koji je duboki falsifikat (lažan snimak ili slika koji djeluju stvarno), dužan je da objavi da je sadržaj vještački proizveden ili izmijenjen;
- ko AI sistemom proizvede ili izmijeni tekst koji objavljuje da bi javnost informisao o pitanjima od javnog interesa, dužan je da objavi da je tekst vještački proizveden, uz izuzetke iz istog stava.
Pružaoci imaju svoje obaveze iz stavova 1 i 2: da ljudi znaju da razgovaraju sa AI sistemom, osim kad je to očigledno, i da sintetički sadržaj bude označen u mašinski čitljivom obliku.
6. Visokorizični sistemi
Najviše obaveza imaju visokorizični AI sistemi (član 6 i prilozi I i III). Po izmijenjenom članu 113, pravila za sisteme iz Priloga III primjenjuju se od 2. decembra 2027, a za sisteme iz Priloga I od 2. avgusta 2028. Firma koja razmatra AI za odluke o ljudima ili za proizvode pod propisima EU o bezbjednosti proizvoda treba da prvo provjeri da li sistem spada u te priloge.
7. Šta mala ili srednja firma može da uradi sada
- Popis AI alata u upotrebi: koji alat, ko ga koristi i za koji posao.
- Pisana pravila upotrebe: koji podaci smiju u alat, ko provjerava rezultat prije nego što ode klijentu, kako se označava sadržaj kad se objavljuje.
- Obuka osoblja prilagođena poslu koji ljudi rade, uz zapis o tome ko je i kada prošao obuku.
- Provjera da li se neki rezultat koristi u EU i da li neki alat ulazi u zabranjene prakse ili visokorizične sisteme.
Ovaj tekst je opšti pregled propisa, ne pravni savjet za konkretan slučaj. Mjerodavan je tekst Uredbe na EUR-Lex-u.